Evliya Çelebi Çalışmaları Merkezi ile Ketebe Yayınları'nın uzun süreli ortak proje çalışmalarının ilk ürünü olarak ortaya çıkan bu kitap, seyahat tarihi ve kültürüne dair farklı dönemleri, coğrafyaları ve temaları disiplinlerarası bir yaklaşımla ele alıyor. Kitabı oluşturan bölümler kadın seyyahların gözlemlerinden modernleşme süreçlerine, kolera salgınları sırasında yazılan notlardan diplomatik seyahatlerin siyasi arka planlarına, tasavvufi yolculuklardan Antik ve Ortaçağ seyyahlarının etnografik tasvirlerine kadar uzanan geniş bir yelpazeyi kapsıyor.
Birinci cilt, 19. yüzyıl hac yolculuklarının kozmopolit liman şehirleriyle kurduğu temaslardan doğan kültürel gerilimleri incelerken, modernleşme sürecinde hacı ve seyyah kimliklerinin nasıl iç içe geçtiğini gözler önüne seriyor. Türk ve İranlı aydınların Avrupa seyahatleri, bu karşılaşmaların modern dünyada doğurduğu yeni seyahat anlayışını tartışmaya açıyor.
Osmanlı-İran sınırında yapılan saha araştırmaları ve diplomatik belgeler, seyahatin bir idare ve siyaset aracı haline gelişini gösterirken; İkinci Dünya Savaşı öncesinde Türk basın heyetinin Fransa gezisi, modern çağda seyahatin bir propaganda unsuru olarak nasıl kullanıldığını çarpıcı örneklerle ortaya koyuyor.
Edebi boyutu ise ayrı bir zenginlik sunuyor: Nabi'nin Tuhfetü'l-Harameyn'deki Kabe tasvirlerinden denizaşırı yolculukların fantastik anlatılarına, klasik Osmanlı metinlerinde kurgu ile gerçeklik arasındaki sınırlar inceleniyor. Acaib ve garaib hikayeler, rüya sahneleri ve manzum pasajlarla seyahat yazılarının nasıl edebi bir yapıya büründüğü gösteriliyor.
Tasavvufi menakıbnamelerde şeyhlerin irşat yolculukları, ilmi seyahatlerde ulemanın dolaşım ağları, mecmualardaki kişisel seyahat notları... Hepsi, bireysel hafızanın ve ruhani tecrübenin Osmanlı kültüründe nasıl bir yer tuttuğunu ortaya çıkarıyor.
Farklı coğrafyalar arasında kurulan bağlantılar, Anadolu'dan Mekke'ye uzanan güzergahların haritaları, Fas'tan Avrupa'ya ve İran'a kadar geniş bir yelpazede kaleme alınmış gözlemlerle birleşerek, bu cildi seyahat deneyiminin tarihsel ve kültürel çeşitliliğini keşfetmek isteyenler için vazgeçilmez kılıyor.
İkinci cilt Antikçağ'dan modern çağa uzanan geniş bir zaman diliminde seyahatin kültürel, siyasi ve entelektüel boyutlarını çok katmanlı bir perspektifle inceliyor. Diplomatik yazışmalardan bireysel keşiflere, ilmi seyahatlerden misyonerlik faaliyetlerine, edebi ve felsefi anlatılardan oryantalist tasavvurlara kadar uzanan çalışmalar; Avrupa, Asya ve Afrika ekseninde kültürel etkileşimlerin ve bilgi transferinin izini sürüyor.
Mimarlık tarihi, bilim tarihi, dini temaslar ve anlatı kuramı gibi farklı disiplinleri buluşturan yazılar, seyyahların gözlemleri üzerinden dönemin siyasi yapılarından toplumsal normlara, kültürel değerlerden bilimsel gelişmelere kadar pek çok boyutu tartışmaya açıyor. Seyahatnamelerin yalnızca bireysel deneyimlerin değil, aynı zamanda diplomatik ilişkilerin ve entelektüel aktarımın bir parçası olduğunu gösteren örnekler, Habsburg-Osmanlı ilişkileri çerçevesinde yürütülen projelerden Haçlı kroniklerine kadar uzanan bir yelpazeyi kapsıyor.
Kadın seyyahların masal derlemelerinden bilimsel keşiflere kadar uzanan katkıları, oryantalist metinlerin zihin dünyasıyla birlikte inceleniyor. Heinrich Barth gibi araştırmacıların Afrika'daki keşiflerinden, İtalyan alimlerin İber Yarımadası'ndaki tercüme faaliyetlerine; misyonerlerin Asya ve Anadolu'daki gözlemlerinden, Yevgeni Markov ve Sir Henry Layard gibi isimlerin doğuya dair tasvirlerine kadar farklı örnekler, seyahatin hem bilgi dolaşımındaki hem de kültürel temsil süreçlerindeki belirleyici rolünü ortaya koyuyor.
İstanbul'dan Orta Asya'ya, Kuzey Afrika'dan Çin'e uzanan güzergahlarda yapılan yolculuklar; şehirler, toplumlar, mimari anıtlar ve gelenekler üzerine zengin bir birikim sunuyor. Bu cilt, seyahatin coğrafi bir hareketliliğin ötesinde metinle inşa edilen bir anlatı olduğuna işaret ederek, farklı dönemlerin zihniyet dünyasını ve kültürel hafızanın oluşum süreçlerini yeniden düşünmeye davet ediyor.
